އިންޑިއާ ކަނޑުގެ މާލީ އަޖައިބު
ބޭރުފުށުން ބަލާއިރު، ދިވެހިރާއްޖެއަކީ ކާމިޔާބީގެ މިސާލެކެވެ؛ މަޑުމައިތިރި މަސްވެރި ގައުމަކުން، މަތީ ފަންތީގެ ފަތުރުވެރިކަމުގެ ބާރަކަށް ބަދަލުވެފައިވާ ހިތްގައިމު ޖަޒީރާ ގައުމެކެވެ. ނަމަވެސް، މޫދު ކޮޓަރިތަކާއި ސާފު ފަޅުތަކުގެ ފުރިހަމަކަމުގެ ފަހަތުގައި ވަނީ އެހާ ހިތްގައިމު ނޫން ހަގީގަތެކެވެ. މިއީ ހިސާބު ކަރުދާސްތަކާއި އައި.އެމް.އެފްގެ ރިޕޯޓުތަކުން ފެންނަން އޮތް ހަގީގަތެކެވެ. ގައުމު މިއޮތީ މާލީ ބޮޑު ދަންތުރައެއްގައި ތާށިވެފައެވެ. މިއީ ސިޔާސީ ދެމިއޮތުމަށްޓަކައި އިގްތިސާދީ ހަމަތައް ގުރުބާންކުރަމުންދާ، ލަސްލަހުން ކުރިމަތިވަމުން އަންނަ ކާރިސާއެކެވެ. ރައީސް އިބްރާހީމް މުޙައްމަދު ޞާލިޙްގެ ދައުރާއި (2018-2023) ރައީސް ޑރ. މުޙައްމަދު މުޢިއްޒުގެ ދައުރު (2023-މިހާރު) ފެންނަނީ ޝައުގުވެރި، ހަމައެހެންމެ ކަންބޮޑުވާންޖެހޭ ދިރާސާއެއްގެ ގޮތުގައެވެ. މި ދެ ސަރުކާރުން ގެންގުޅުއްވީ ތަފާތު ދެ އުކުޅެއް ކަމަށް ފެނެއެވެ. އެއް ބޭފުޅަކު ދުނިޔޭގެ މާލީ ބާޒާރުތަކާ ގުޅުން ބަދަހިކުރެއްވިއިރު، އަނެއް ބޭފުޅަކު އިސްކަންދެއްވީ ޖިއޯޕޮލިޓިކަލް ބާރުތަކަށެވެ. ނަމަވެސް، ދެ ބޭފުޅުންވެސް ރާއްޖޭގެ އިގްތިސާދު މި މިސްރާބު ކުރެއްވީ ނުރައްކާތެރި ފުން ވަޅަކަށެވެ. މި މަޒުމޫނުގައި ބަހުސްކުރަނީ، ދެ ބޭފުޅުންގެ ބަސްމަގު ތަފާތުވި ނަމަވެސް، ދެ ރިޔާސަތުންވެސް އިސްކަންދެއްވީ ދެމެހެއްޓެނިވި އިސްލާހީ ބަދަލުތަކުގެ ބަދަލުގައި، ސިޔާސީ ގޮތުން ފައިދާހުރި ވަގުތީ ހައްލުތަކަށް ކަމަށެވެ. މީގެ ސަބަބުން ގައުމުގެ އޮނިގަނޑަށް ދިމާވެފައިވާ މައްސަލަތައް އިތުރަށް ގޯސްވެ، ގައުމުގެ މުސްތަގުބަލު ވަނީ ރަހުނުކުރެވިފައެވެ.
ނިންމަން އުނދަގޫ ތިން އިޚްތިޔާރު
ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޮންމެ ވެރިއަކުވެސް ވެރިކަން ކުރަންޖެހެނީ މާލީ ސިޔާސަތުތައް ހަނިކޮށްދޭ، ދަތި ތިން އިޚްތިޔާރެއްގެ ތެރޭގައެވެ. ފުރަތަމަ ކަމަކީ، އާސަންދަ އާއި ސަބްސިޑީ އަދި ސަރުކާރުގެ ބޮޑު ވަޒީފާގެ އޮނިގަނޑުގެ ސަބަބުން ރައްޔިތުންގެ މެދުގައި އުފެދިފައިވާ މަތީ އުންމީދުތަކެވެ. ދެވަނަ ކަމަކީ، ދައުލަތުގެ އާމްދަނީ ހަނި ދާއިރާއަކަށް ބަރޯސާވެފައި އޮތުމެވެ. ޓެކްސް އާމްދަނީގެ 70 އިންސައްތައަށްވުރެ ގިނަ ބައި ސީދާ ފަތުރުވެރިކަމުން ލިބޭއިރު، ކޮވިޑް-19 ގެ ބަލިމަޑުކަމުން ފެނިގެންދިޔަ ފަދައިން، ދުނިޔެއަށް އަންނަ ލޮޅުންތަކަށް ރާއްޖޭގެ ބަޖެޓު އިންތިހާއަށް ނާޒުކެވެ. ތިންވަނަ ކަމަކީ، މޫސުމީ ބަދަލުތަކުގެ ސަބަބުން ކުރިމަތިވެފައިވާ ނުރައްކަލެވެ. މީގެ ސަބަބުން ތޮށިލުމާއި، ފެނުގެ ރައްކާތެރިކަމާއި، ވިލުންތެރި އުމްރާނީ ވަސީލަތްތަކަށް ބޮޑެތި އިންވެސްޓްމަންޓްތަކެއް ކުރަން މަޖުބޫރުވެއެވެ. މިއީ ރައީސް ޞާލިޙާއި ރައީސް މުޢިއްޒުވެސް މަސައްކަތް ކުރައްވަން ޖެހިވަޑައިގެންނެވި މައިދާނެވެ. އަދި އެ ބޭފުޅުންގެ ސިޔާސަތުތައް މިނެކިރަންޖެހޭ މިންގަނޑަކީވެސް މިއީއެވެ.
ޞާލިޙްގެ ދައުރު: ޓެކްނޮކްރެޓިކް ޕޮޕިއުލިޒަމް އަދި ބޮންޑް މާކެޓުގެ ހިތްގައިމުކަން
ރައީސް ޞާލިޙްގެ ސަރުކާރުން ވެރިކަން ކުރެއްވީ އިސްލާހީ އުސޫލުތަކެއް ގެންގުޅުއްވާ ކަމަށް ދައްކަވަމުންނެވެ. ދާއިމީ ބަޖެޓު ޑެފިސިޓާ ކުރިމަތިލުމުގައި އެމަނިކުފާނުގެ ސިޔާސަތު ބިނާވެފައި އޮތީ ދެ ކަމެއްގެ މައްޗަށެވެ؛ އެއީ އޮނިގަނޑަށް ބަދަލުތަކެއް ގެންނަވާނެ ކަމަށް ވިދާޅުވަމުން، ބޭރުން ގިނަ އަދަދަކަށް ދަރަނި ނަންގަވައިގެން އޮތް ހާލަތު ދެމެހެއްޓެވުމެވެ.
އެމަނިކުފާނުގެ ސިޔާސަތުގެ މައިގަނޑު އަސާސަކީ ބައިނަލްއަގުވާމީ މާލީ ބާޒާރުތަކުން ފައިސާ ހޯދުމެވެ. މީގެ އެންމެ ފާހަގަކޮށްލެވޭ ފިޔަވަޅަކީ 2023 ވަނަ އަހަރު ބަޖެޓަށް އެހީވުމަށްޓަކައި 200 މިލިއަން ޑޮލަރުގެ ސޮވެރިން ސުކޫކެއް ނެރުމެވެ. މީގެ އިތުރުން ވޯލްޑް ބޭންކް ފަދަ މަލްޓިލޭޓަރަލް އިދާރާތަކާއި ގައުމުތަކުން ލޯނު ނެންގެވިއެވެ. ލިޔެކިޔުންތަކުން ފެންނަ ގޮތުގައި މިއީ ދެފުށް ފެންނަ، މާކެޓް އުސޫލުތަކަށް ތަބާވާ ސިޔާސަތެކެވެ. ހަމައެއާއެކު، އާމްދަނީ އިތުރުކުރުމަށްޓަކައި ބިޒްނަސް ޕްރޮފިޓް ޓެކްސް (ބީ.ޕީ.ޓީ) ތައާރަފުކޮށް، ޓެކްސް ނިޒާމު ޑިޖިޓަލްކުރުމަށް ޓެކްނޮކްރެޓިކް މަސައްކަތްތަކެއް އެ ސަރުކާރުން ކުރެއްވިއެވެ.ނަމަވެސް، މިއީ މައްސަލައިގެ ބޮޑުމިނާ އަޅާބަލާއިރު އެކަށީގެންވާ ފިޔަވަޅުތަކެއް ނޫނެވެ.
ޞާލިޙްގެ ރިޔާސަތުގެ އެންމެ ބޮޑު ނުކުތާއަކީ، ދައުލަތުގެ ބަޖެޓް ޑެފިސިޓްވުމުގެ އަސްލު ސަބަބު ކަމުގައިވާ، ހިފެހެއްޓުމެއްނެތި އިތުރުވަމުންދިޔަ ރިކަރަންޓް ޚަރަދުތަކަށް ހައްލެއް ހޯދުމަށް އިންކާރުކުރުމެވެ. އެންމެނަށް ދެވޭ ސަބްސިޑީތަކާއި ސިވިލް ސާވިސްގެ މުސާރައިގެ ބޮޑު ހޭދައަށް އެއްވެސް ބަދަލެއް ނުގެނެސް ބެހެއްޓިއެވެ. މީގެ ސަބަބުން ބޮޑު ފުށުއެރުމެއް އުފެދުނެވެ: އެ ސަރުކާރުން ދިޔައީ ކުރު މުއްދަތުގެ ބޭނުންތަކަށް ޚަރަދުކުރުމަށްޓަކައި، ދިގު މުއްދަތުގެ އަދި އަގުބޮޑު ކޮމާޝަލް ދަރަނި ނަގަމުންނެވެ. ދައުލަތުގެ މާލީ ނަޒަރިއްޔާތުން ބަލާއިރު، މިއީ އަންނަން އޮތް ޖީލުތަކުގެ ހައްގުތަކަށް އަރައިގަތުމުގެ ބޮޑު ފާފައެކެވެ؛ މިއީ މިއަދުގެ އަރާމަށްޓަކައި، މާދަމާގެ ޖީލުތަކުގެ ބޮލުގައި ދަރަނި އަޅުވައި، ކޮންމެ ދުވަހެއްގެ ކާބޯތަކެތީގެ ޚަރަދު ހަމަޖެއްސުމަށް ބޮޑު އިންޓްރެސްޓް ރޭޓެއްގައި މޯގޭޖް ލޯނެއް ނެގުން ފަދަ ކަމެކެވެ. މީގެ އިތުރުން، ނިޒާމުގެ ތެރޭގައި ފައިސާ ދައުރުކުރުވުމަށްޓަކައި، ސަރުކާރުން ބަރޯސާވީ މަނިޓަރީ ފައިނޭންސިންގް އަށެވެ—އެބަހީ، ދައުލަތުގެ ދަރަނި ގަތުމަށް މަރުކަޒީ ބޭންކަށް މަޖުބޫރުކުރުވުމަށެވެ. މީގެ ސަބަބުން މުއައްސަސާތަކުގެ މިނިވަންކަން ގެއްލި، އިންފްލޭޝަން މަތިވެ، އަދި ކަނޑައެޅިފައިވާ އެކްސްޗޭންޖް ރޭޓަށް ނުކަތާވަރުގެ ބާރު ބޮޑުވެ، ތަކެތީގެ އަގު އުފުލުމުގެ ސަބަބުން ނުސީދާ ގޮތެއްގައި ފަގީރުންގެ އަތުން ޓެކްސް ނެގުނު ފަދަ ނަތީޖާއެއް ނުކުތެވެ.
ޚުލާސާކޮށް ބުނާނަމަ، ޞާލިޙްގެ ދައުރަކީ “ޓެކްނޮކްރެޓިކް ޕޮޕިއުލިޒަމް” އެކެވެ. އެ ސަރުކާރުން ޒަމާނީ މާލީ ވަސީލަތްތައް ބޭނުންކުރީ ދެމެހެއްޓެނިވި މުސްތަގުބަލެއް ބިނާކުރުމުގެ ބަދަލުގައި، ސިޔާސީ ގޮތުން ނިންމަންޖެހޭ އުނދަގޫ ނިންމުންތައް ފަސްކުރުމަށެވެ. މީގެ ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން، ގައުމު އޮތީ މާކެޓް ދަރަނީގެ ބޮޑު ބުރައެއްގެ ދަށުވެ، އޮނިގަނޑަށް ގެންނަންޖެހޭ އިސްލާހުތައް ނުގެނެވިފައެވެ.
މުއިއްޒުގެ މިސްރާބު: ޖިއޯޕޮލިޓިކަލް ބަދަލަކީ މާލީ ސިޔާސަތު ކަމުގައި ހެދުން
ރައީސް މުއިއްޒަށް ވާރުތަވީ ހުސްވެފައިވާ ޚަޒާނާއަކާއި ދަރަނިން ބުރަވެފައިވާ އިގްތިސާދެކެވެ. އެމަނިކުފާނުގެ ސަރުކާރުގެ އިޖާބައަކީ ކުއްލި ބަދަލެކެވެ. އެއީ މާލީ ކްރައިސިސްއަކީ ހަމައެކަނި ގައުމީ މައްސަލައެއްގެ ގޮތުގައި ދެކުމުގެ ބަދަލުގައި، ޖިއޯޕޮލިޓިކަލް ގުޅުންތައް ބަދަލުކޮށްލުމަށް ލިބުނު ފުރުސަތެއްގެ ގޮތުގައި ބެލުމެވެ.
ޞާލިޙްގެ އުސޫލުތައް ވަގުތުން ދޫކޮށްލެވުނެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި، މުއިއްޒު ސަރުކާރުން ވަނީ އާ ގައުމުތަކަކާއެކު ބައިލެޓްރަލް ލޯނުތައް މެދުވެރިކޮށް އަވަސް ފައިސާ ހޯދާފައެވެ. މީގެ ތެރޭގައި އެންމެ ފާހަގަކޮށްލެވެނީ ޗައިނާއިން ލިބުނު 200 މިލިއަން ޑޮލަރުގެ ބަޖެޓް ސަޕޯޓް ލޯނާއި، ސައުދީ އަރަބިއްޔާ، ޔޫ.އޭ.އީ އަދި ތުރުކީއާއެކު ބަދަހިކުރި ގުޅުންތަކެވެ. މި ބަދަލަކީ “އިންޑިއާ އައުޓް” ކެމްޕޭނާ ވަކިނުކުރެވޭނެ ފަދައިން ގުޅިފައިވާ ކަމެކެވެ؛ މާލީ ސްޓްރަޓިޖީއާއި ޚާރިޖީ ސިޔާސަތު މިވަނީ އެކަތިގަނޑަކަށް ވެފައެވެ. ގައުމީ ފެންވަރުގައި، ޕޮޕިއުލިސްޓް ސަބްސިޑީތައް ދިނުމަށް ވީ ވައުދުތައް ދަމަހައްޓަމުންދާއިރު، ސަރުކާރުން ވަނީ “ހަފްތާ 14” ގެ ވައުދުތަކުގެ ދަށުން ފެންނަން ހުރި ބޮޑެތި މަޝްރޫއުތަކެއް ފަށާފައެވެ. ހަމައެއާއެކު، ކުރީ ސަރުކާރުން ސޮއިކޮށްފައިވާ ކޮންޓްރެކްޓްތައް މުރާޖައާކުރުމުގެ މަސައްކަތްވެސް ދަނީ ކުރަމުންނެވެ.
އިލްމީ ނަޒަރަކުން ބަލާއިރު، މި ސްޓްރަޓަޖީއަކީ އެއް ނުރައްކަލެއްގެ ބަދަލުގައި އެއަށްވުރެ ނުރައްކާތެރިވެދާނެ އެހެން ނުރައްކާތަކެއް އިޚްތިޔާރުކުރުމެވެ. މީގެ ސަބަބުން ވަގުތުން ފެންނަން އޮތް ފައިދާއަކީ، ބައިލެޓްރަލް ލޯނުތަކުގެ އިންޓްރެސްޓް ކުޑަވުމާއި ފައިސާ ދައްކަން ފަށަންޖެހޭ މުއްދަތު ލަސްވުމެވެ. މީގެ ސަބަބުން ކުރު މުއްދަތަކަށް މާލީ ލުޔެއް ލިބެއެވެ. ނަމަވެސް، މި އުސޫލު ބިނާވެފައިވަނީ އަސްލު މައްސަލަ ދެނެގަނެވިފައި ނެތުމުގެ މައްޗަށެވެ. އެއީ ގައުމުގެ އާމްދަނީއާއި ޚަރަދާ ނުބައްދަލުވުމުގެ ސަބަބުން އުފެދިފައިވާ އޮނިގަނޑުގެ މައްސަލައަކީ، ބޭރުގެ ގައުމުތަކާއެކު އޮންނަ ގުޅުމުގެ މައްސަލައެއް ކަމަށް ހީކުރުމެވެ. ބޭރުގެ އެއްވެސް ގައުމަކުން ކިތަންމެ ދީލަތި އެހީއެއް ދިންކަމުގައިވިޔަސް، ރާއްޖޭގެ ތެލާއި ސިއްހީ ޚިދުމަތުގެ ސަބްސިޑީގެ ސަބަބުން އުފެދޭ ޑެފިސިޓަކަށް ހައްލެއް ނުލިބޭނެއެވެ. މީގެ އިތުރުން، ދަރަނީގެ ނުރައްކަލެއްގެ ތެރޭގައި އޮވެ، އާ ބޮޑެތި މަޝްރޫއުތަކެއް ފެށުމަކީ “ޕޮލިޓިކަލް ބަޖެޓް ސައިކްލިންގް” ގެ މިސާލެކެވެ. އެއީ ދިގު މުއްދަތުގެ ހަމަޖެހުމަށްވުރެ، ވަގުތުން ފެންނަން ހުންނަ ސިޔާސީ ކުރިއެރުންތަކަށް އިސްކަންދިނުމެވެ.އެންމެ ނުރައްކާތެރި ކަމަކީ، މި ބަދަލުގެ ސަބަބުން ބޮންޑް މާކެޓުގެ ހާމަކަން ބޮޑު އުސޫލުތަކުގެ ބަދަލުގައި، ޖިއޯޕޮލިޓިކަލް ނުފޫޒުތަކުގެ މައްޗަށް ބިނާވެފައިވާ ނުސީދާ ޝަރުތުތަކަކަށް ފުރުސަތު ލިބިގެންދިއުމެވެ. ދެ ގައުމުގެ ދެމެދުގައި ވެވޭ އެއްބަސްވުންތަކުގެ އުސޫލުތަކަކީ ގިނަ ފަހަރަށް ހާމަކަން ކުޑަ، އަދި ލޯނު ދޭ ގައުމުގެ ކޮންޓްރެކްޓަރުން ބޭނުންކުރުމަށް މަޖުބޫރުކުރާ ކަންކަމެވެ. މީގެ ސަބަބުން ހަރަދުކުރާ ފައިސާއާ އެކަށޭނަ އެންމެ ރަނގަޅު ނަތީޖާ ނުލިބިދާނެއެވެ. މި މަގު އިހުތިޔާރު ކުރުމުން ބަޖެޓުގެ މައްޗަށް އޮންނަ މަޖިލީހުގެ ބާރު ކުޑަވެ، ދަރަނި ދޭ ފަރާތްތަކުގެ އިސްތިރާޖީ ބޭނުންތަކުގެ ކުރިމަތީގައި ގައުމުގެ ނާޒުކުކަން އިތުރުވެގެންދެއެވެ. މިއީ ގައުމުގެ މިނިވަންކަމާއި ސިޔާދަތަށް އޮތް ނުސީދާ ނަމަވެސް ހަގީގީ ނުރައްކަލެކެވެ.
އެއް ނުރައްކަލަކަށް ދަތުރުކުރާ ތަފާތު ދެ މަގު
ދައުލަތުގެ މާލިއްޔަތު ބެލެހެއްޓުމުގެ އަސާސީ އުސޫލުތަކަށް ބަލާއިރު، މި ދެ އިސްތިރާޖުވެސް ނާކާމިޔާބުވެފައިވާ މިންވަރު ވަރަށް ސާފުކޮށް ފެންނަން އެބައޮތެވެ. ތިރީގައިވާ ވަޒަންކުރުމަކީ ސިޔާސީ ފިކުރުތަކުން އެއްކިބާވެ، ނަތީޖާތަކުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށްފައިވާ ތަހުލީލެކެވެ.
ދަރަނި ދެއްކުމުގެ ގާބިލުކަމާ ގުޅޭ މުހިންމު ސުވާލުގައި، ދެ ސަރުކާރުވެސް ވަނީ ނާކާމިޔާބުވެފައެވެ. ސޯލިހުގެ އިސްތިރާޖަކީ ދަރަނި ނަގައިގެން ހަރަދުތައް ފޫބެއްދުމެވެ. މީގެ ސަބަބުން ކުރިމަގުގައި އާމްދަނީއެއް ނުލިބި، ދަރަނި ދިޔައީ އިތުރުވަމުންނެވެ. މުއިއްޒުގެ ސިޔާސަތަކީ މިހާރު އޮތް ނުތަނަވަސް ދަރަނީގެ މައްޗަށް، މަޝްރޫއުތަކާ ގުޅުންހުރި އާ ދަރަނިތައް އިތުރުކުރުމެވެ. މިއީ ދިގު މުއްދަތުގައި ހާލަތު އިތުރަށް ގޯސްކުރާނެ ކަމެކެވެ.
ޖީލުތަކުގެ މެދުގައި އޮންނަންޖެހޭ ހަމަހަމަކަމަށް ބަލާއިރު، ސޯލިހުގެ ދައުރުގައި ލިބުނު ގެއްލުން ބޮޑެވެ. ބަޖެޓަށް ފައިސާ ހޯދުމަށްޓަކައި ގިނަ އަދަދެއްގެ ސޮވެރިން ބޮންޑު ދޫކުރުމަކީ، މިހާރުގެ ވޯޓުލާ މީހުންގެ ޒިންމާތައް ކުރިމަގުގެ ޓެކްސް ދައްކާ މީހުންގެ ބޮލުގައި އެޅުވުމެވެ. މުއިއްޒުވެސް ކުރިމަގަށް ދަރަނި އިތުރުކުރައްވަމުން ގެންދަވާއިރު، އެމަނިކުފާނު ބިނާކުރައްވަނީ ސޯލިހު ގާއިމުކުރެއްވި ނުރައްކާތެރި އުސޫލުގެ މައްޗަށެވެ.
މުއައްސަސާތަކުގެ ދުޅަހެޔޮކަމަށް ބަލާއިރު، ހުރި ނުރައްކާތައް ތަފާތެވެ. ސޯލިހު ވަނީ މަރުކަޒީ ބޭންކު މެދުވެރިކޮށް ފައިސާ ޗާޕުކޮށްގެން، އެ ބޭންކުގެ މިނިވަންކަމަށް ބުރޫއަރުވާފައެވެ. މުއިއްޒު، ދެ ގައުމުގެ ދެމެދުގައިވާ ގުޅުންތައް މެދުވެރިކޮށް ކަންކަން ކުރައްވައި މަޖިލީހާ ކުރިމަތިލެއްވުމުން، ބަޖެޓުގެ މައްޗަށް އޮންނަ ގާނޫނު ހަދާ މަޖިލީހުގެ ބާރު ކުޑަވުމުގެ ބިރު އެބައޮތެވެ. މިއީ ޑިމޮކްރެޓިކް ނިޒާމެއްގައި ޒިންމާދާރުކުރުވުމުގެ އެންމެ މުހިންމު އެއް ތަނބެވެ. މިއީ މުޅި ނިޒާމަށް އޮތް މާ ފުން، މާ ނުރައްކާތެރި ކަމަކަށް ވެދާނެއެވެ.
އެންމެ ފަހުން ފާހަގަކޮށްލަންޖެހޭ ކަމަކީ، އާމްދަނީއާއި ހަރަދާ ދެމެދު އޮތް ބޮޑު ފަރަގު ހައްލުކުރުމަށް ދެ ބޭފުޅުންވެސް ފަސްޖެހިވަޑައިގެންފައިވާ ކަމެވެ. ސޯލިހުގެ ނާކާމިޔާބީއަކީ އެކަން އިސްލާހު ނުކުރެއްވުމެވެ. ނަމަވެސް، މުއިއްޒުގެ ނިންމެވުމަކީ އިސްލާހުނުކުރެވި އޮތް ހަރަދުތަކުގެ މައްޗަށް އާ ކެޕިޓަލް ހަރަދުތަކެއް އިތުރުކުރުމެވެ. މިއީ މައްސަލަ އިތުރަށް ގޯސްކުރުމެކެވެ.
ދުވަހަކުވެސް އިހުތިޔާރު ނުކުރެވޭ މަގު
ރާއްޖޭގެ މާލީ ހާލަތު ދެމިއޮތް ގޮތުން އެނގެނީ، މިއީ ސިޔާސީ ޕާޓީތަކާއި ފަރުދުންނަށްވުރެ މާ ފުން މައްސަލައެއް ކަމެވެ. މީގެ ހައްލަކީ ސަބްސިޑީތައް ކުޑަކުރުމާއި، އާމްދަނީ ހޯދާ ނިޒާމު އިސްލާހުކުރުމާއި، އަދި ތިމާވެއްޓަށް އަންނަ ބަދަލުތަކަށް ކެތްކުރެވޭ ފަދަ އިންވެސްޓްމަންޓްތަކަށް އިސްކަންދިނުމެވެ. މިއީ ބަޖެޓު ރިޕޯޓުތަކާއި އައި.އެމް.އެފްގެ ލަފާލަފާގައި ތަކުރާރުކޮށް ބަޔާންކޮށްފައިވާ ކަންކަމެވެ. އެހެންނަމަވެސް، މިއީ އަދިވެސް އިހުތިޔާރު ނުކުރެވި އޮތް މަގެކެވެ.
ރައީސް ސޯލިހާއި ރައީސް މުއިއްޒު، އެއް ބޭފުޅަކީ ޓެކްނޮކްރެޓެއްގެ ގޮތުގައި އަދި އަނެއް ބޭފުޅަކީ ގައުމީ ފިކުރުގެ ބޭފުޅެއްގެ ގޮތުގައި ފެނުނު ކަމުގައިވިޔަސް، ދެ ބޭފުޅުންވެސް އަމަލުކުރައްވާފައިވަނީ އެއް އުސޫލަކަށެވެ. އެއީ ސިޔާސީ ގޮތުން ދެމިއޮތުމުގެ އުސޫލެވެ. ރާއްޖޭގެ ވާދަވެރި ސިޔާސީ މައިދާނުގައި، ސަބްސިޑީއެއް ކަނޑާލުމުން ނުވަތަ ޓެކްސްއެއް ބޮޑުކުރުމުން ލިބޭ ސިޔާސީ ގެއްލުމަށްވުރެ، ދަރަނި ބޮޑުވުމުން ގައުމަށް ލިބޭ ދިގު މުއްދަތުގެ ގެއްލުން މާ ކުޑަ ކަމަށް ވަނީ ބެލެވިފައެވެ.މީގެ ނަތީޖާއަކީ، ޤައުމު ނުކުޅެދުންތެރި ދާއިރާއެއްގެ ތެރޭގައި ތާށިވުމެވެ. ކޮންމެ އިންތިޚާބަކާއެކު އަންނަ އައު ސަރުކާރަކުން ކުރާހާވެސް ކަމަކީ، ދަރަނި އަދާކުރަންޖެހޭ ފަރާތްތަކުގެ އެޑްރެސް ބަދަލުކޮށްލުމެވެ، ވޯލް ސްޓްރީޓުން ބެއިޖިންއަށް، އަދި މުމްބާއީން އަބޫދާބީއަށެވެ. ނަމަވެސް، މީގެ އެންމެ ފަހުގެ މަންޒިލަކަށް ބަދަލެއް ނާދެއެވެ. އެއީ، މާލީ މިނިވަންކަން ގެއްލި، އަންނަން އޮތް ދިވެހި ޖީލުތަކުގެ މުސްތަޤުބަލު ނުރައްކަލުގެ ތެރެއަށް ހުށަހެޅިގެން ދިއުމެވެ. ސިޔާސީ ހިތްވަރުގެ މި ހިސާބުތަކަށް އަސާސީ ބަދަލެއް ނުގެނެވޭހާ ހިނދަކު، މި “ސުވަރުގެ” އޮންނާނީ، ގިނަ ގޮތްގޮތުން ބަލާއިރު، ރަހުނު ކުރެވިފައެވެ.
Leave a Reply